Υπερτροφική Μυοκαρδιοπάθεια (HCM): Γενετική βάση, διάγνωση και σύγχρονη αντιμετώπιση

Η υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια (HCM) είναι η συχνότερη κληρονομική καρδιοπάθεια, με επιπολασμό περίπου 1 στους 500 ενήλικες. Ορίζεται ως πάχος τοιχώματος της αριστερής κοιλίας 15 mm ή μεγαλύτερο σε οποιοδήποτε τμήμα, το οποίο δεν εξηγείται από συνθήκες αυξημένου φορτίου, όπως η αρτηριακή υπέρταση ή η στένωση της αορτικής βαλβίδας. Το Triplex καρδιάς θέτει τη διάγνωση και αποκαλύπτει την απόφραξη του χώρου εξόδου της αριστερής κοιλίας, η μαγνητική τομογραφία καρδιάς με όψιμη ενίσχυση γαδολινίου (LGE) ανιχνεύει τη μυοκαρδιακή ίνωση, ενώ το μοντέλο HCM Risk-SCD της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας (ESC) υπολογίζει τον πενταετή κίνδυνο αιφνίδιου καρδιακού θανάτου και καθοδηγεί την απόφαση για εμφύτευση απινιδωτή (ICD).

Η υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια είναι μια νόσος με εξαιρετικά μεγάλο κλινικό φάσμα. Πολλοί φορείς παραμένουν ασυμπτωματικοί για δεκαετίες, ενώ άλλοι εμφανίζουν δύσπνοια, προκάρδιο άλγος, αίσθημα παλμών ή συγκοπτικά επεισόδια. Η πλειονότητα των ασθενών που παρακολουθούνται σωστά έχει προσδόκιμο ζωής κοντά στο φυσιολογικό, ωστόσο η νόσος παραμένει μία από τις κύριες αιτίες αιφνίδιου καρδιακού θανάτου σε νέους ανθρώπους και αθλητές. Οι οδηγίες της ESC του 2023 για τις μυοκαρδιοπάθειες υιοθετούν μια προσέγγιση με βάση τον φαινότυπο, συνδυάζοντας την απεικόνιση, τη γενετική ανάλυση και τη συστηματική εκτίμηση κινδύνου.

Περιεχόμενα άρθρου

1. Γενετική βάση και παθοφυσιολογία

2. Διαγνωστική προσέγγιση: ΗΚΓ, Triplex καρδιάς και μαγνητική τομογραφία

3. Στρωματοποίηση κινδύνου αιφνίδιου θανάτου και προαθλητικός έλεγχος

4. Σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές και οικογενειακός έλεγχος

5. Συχνές ερωτήσεις

Γενετική βάση και παθοφυσιολογία: Από τις μεταλλάξεις του σαρκομεριδίου στην απόφραξη

Η υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια κληρονομείται κατά τον αυτοσωμικό επικρατή χαρακτήρα, γεγονός που σημαίνει ότι κάθε απόγονος ενός φορέα έχει πιθανότητα 50% να κληρονομήσει τη μετάλλαξη. Παθογόνες παραλλαγές σε γονίδια που κωδικοποιούν πρωτεΐνες του σαρκομεριδίου, της βασικής συσταλτής μονάδας του καρδιομυοκυττάρου, ανευρίσκονται σε περίπου 30 έως 60% των ασθενών. Τα γονίδια MYH7 (βαριά αλυσίδα της β-μυοσίνης) και MYBPC3 (μυοσινοδεσμευτική πρωτεΐνη C) ευθύνονται για την πλειονότητα των γενετικά επιβεβαιωμένων περιπτώσεων, ενώ σπανιότερα εμπλέκονται τα TNNT2, TNNI3, TPM1, MYL2, MYL3 και ACTC1. Η διεισδυτικότητα είναι ατελής και η έκφραση μεταβλητή, έτσι ώστε μέλη της ίδιας οικογένειας με την ίδια μετάλλαξη να εμφανίζουν πολύ διαφορετική βαρύτητα νόσου.

Σε μοριακό επίπεδο, οι μεταλλάξεις οδηγούν σε υπερσυσταλτικότητα: περισσότερες κεφαλές μυοσίνης βρίσκονται σε ενεργή κατάσταση, αυξάνεται η κατανάλωση ATP και δημιουργείται ενεργειακό έλλειμμα. Το αποτέλεσμα είναι υπερτροφία, αποδιοργάνωση των μυοκυττάρων (myocyte disarray), διάμεση ίνωση, μικροαγγειακή δυσλειτουργία και διαστολική δυσλειτουργία. Η ESC τονίζει ότι πριν τεθεί η διάγνωση πρέπει να αποκλείονται οι φαινοκόπιες, όπως η νόσος Fabry, η καρδιακή αμυλοείδωση, η νόσος Danon και η μυοκαρδιοπάθεια PRKAG2, που απαιτούν εντελώς διαφορετική θεραπεία.

Η κρισιμότερη αιμοδυναμική διάκριση αφορά την παρουσία απόφραξης του χώρου εξόδου της αριστερής κοιλίας (LVOTO). Απόφραξη ορίζεται ως μέγιστη κλίση πίεσης 30 mmHg ή μεγαλύτερη, ενώ τα 50 mmHg θεωρούνται το όριο αιμοδυναμικής σημασίας. Στην αποφρακτική μορφή (HOCM), η υπερτροφία του μεσοκοιλιακού διαφράγματος στενεύει τον χώρο εξόδου και οι αιμοδυναμικές δυνάμεις έλκουν την πρόσθια γλωχίνα της μιτροειδούς προς το διάφραγμα κατά τη συστολή. Το φαινόμενο αυτό, η συστολική πρόσθια κίνηση της μιτροειδούς (SAM), προκαλεί δυναμική απόφραξη και συνοδό έκκεντρη, οπισθίως κατευθυνόμενη ανεπάρκεια της μιτροειδούς. Περίπου το ένα τρίτο των ασθενών έχει απόφραξη στην ηρεμία, ένα τρίτο μόνο κατά την πρόκληση και ένα τρίτο έχει μη αποφρακτική μορφή, στην οποία κυριαρχούν η διαστολική δυσλειτουργία και η μικροαγγειακή ισχαιμία.

Η διάκριση από την υπερτασική καρδιοπάθεια είναι συχνό κλινικό δίλημμα. Στην υπέρταση η υπερτροφία είναι συνήθως συμμετρική, σπάνια ξεπερνά τα 15 mm και υποχωρεί μερικώς με την καλή ρύθμιση της πίεσης, ενώ στην HCM είναι συχνά ασύμμετρη και δυσανάλογη προς το επίπεδο της αρτηριακής πίεσης.

Διαγνωστική προσέγγιση: Ηλεκτροκαρδιογράφημα, Triplex καρδιάς και Μαγνητική (CMR)

Στους ενήλικες η διάγνωση τίθεται με πάχος τοιχώματος της αριστερής κοιλίας 15 mm ή μεγαλύτερο σε οποιοδήποτε τμήμα, χωρίς άλλο αίτιο φόρτισης. Στους συγγενείς πρώτου βαθμού ασθενών με επιβεβαιωμένη νόσο αρκεί πάχος 13 mm ή μεγαλύτερο, ενώ στα παιδιά χρησιμοποιούνται δείκτες z-score προσαρμοσμένοι στην επιφάνεια σώματος.

Το ηλεκτροκαρδιογράφημα είναι παθολογικό στη μεγάλη πλειονότητα των ασθενών και συχνά αποτελεί το πρώτο εύρημα. Τυπικά ευρήματα είναι τα κριτήρια υπερτροφίας, η βαθιά αναστροφή του επάρματος Τ στις πλάγιες απαγωγές, τα παθολογικά επάρματα Q και η διάταση του αριστερού κόλπου. Στην κορυφαία παραλλαγή της νόσου εμφανίζονται χαρακτηριστικά γιγαντιαία αρνητικά επάρματα Τ.

Το Triplex καρδιάς αποτελεί την εξέταση πρώτης γραμμής. Καταγράφει την κατανομή και το μέγιστο πάχος της υπερτροφίας, τη διάσταση του αριστερού κόλπου, τη διαστολική λειτουργία, την παρουσία SAM και τη βαρύτητα της ανεπάρκειας της μιτροειδούς. Επειδή η απόφραξη είναι δυναμική, οι οδηγίες συστήνουν μέτρηση της κλίσης πίεσης όχι μόνο στην ηρεμία αλλά και κατά τον χειρισμό Valsalva και στην όρθια θέση. Σε συμπτωματικούς ασθενείς με κλίση κάτω των 50 mmHg ενδείκνυται υπερηχοκαρδιογράφημα κόπωσης, το οποίο αποκαλύπτει συχνά λανθάνουσα απόφραξη.

Η μαγνητική τομογραφία καρδιάς (CMR) συστήνεται κατά την αρχική εκτίμηση. Μετρά με ακρίβεια το πάχος σε τμήματα που δύσκολα απεικονίζονται με υπερήχους, όπως η κορυφή και το προσθιοπλάγιο τοίχωμα, και ανιχνεύει ανευρύσματα κορυφής. Η όψιμη ενίσχυση γαδολινίου (LGE) απεικονίζει τη μυοκαρδιακή ίνωση, που στην HCM εντοπίζεται τυπικά στο μέσο τοίχωμα και στα σημεία πρόσφυσης της δεξιάς κοιλίας. Έκταση LGE 15% ή μεγαλύτερη της μάζας της αριστερής κοιλίας συνδέεται με αυξημένο αρρυθμιολογικό κίνδυνο. Η CMR βοηθά επίσης στη διαφορική διάγνωση από φαινοκόπιες, όπως η αμυλοείδωση και η νόσος Fabry. Τέλος, ο γενετικός έλεγχος με κατάλληλη γενετική συμβουλευτική συστήνεται σε όλους τους ασθενείς με HCM.

Στρωματοποίηση κινδύνου αιφνίδιου καρδιακού θανάτου και προαθλητικός έλεγχος

Ο ετήσιος κίνδυνος αιφνίδιου θανάτου στους ενήλικες με HCM είναι στις σύγχρονες σειρές χαμηλότερος από 1%, όμως κατανέμεται άνισα. Ο στόχος της στρωματοποίησης είναι να εντοπιστεί η μειονότητα των ασθενών που ωφελείται από την προφυλακτική εμφύτευση απινιδωτή (ICD). Το μοντέλο HCM Risk-SCD της ESC (O'Mahony και συν., European Heart Journal 2014) υπολογίζει τον πενταετή κίνδυνο σε ασθενείς από 16 ετών, συνδυάζοντας επτά παραμέτρους: ηλικία, μέγιστο πάχος τοιχώματος, διάμετρο αριστερού κόλπου, μέγιστη κλίση πίεσης στον χώρο εξόδου, μη εμμένουσα κοιλιακή ταχυκαρδία (NSVT), ανεξήγητη συγκοπή και οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου θανάτου. Για τα παιδιά χρησιμοποιείται το αντίστοιχο μοντέλο HCM Risk-Kids.

Με πενταετή κίνδυνο 6% ή μεγαλύτερο ο ICD πρέπει να εξετάζεται, μεταξύ 4% και 6% μπορεί να εξεταστεί, ενώ κάτω από 4% γενικά δεν συστήνεται. Οι οδηγίες του 2023 προσθέτουν ως τροποποιητές του κινδύνου την εκτεταμένη LGE (15% ή μεγαλύτερη), το κλάσμα εξώθησης κάτω από 50% και το ανεύρυσμα κορυφής, ειδικά σε ασθενείς χαμηλού ή ενδιάμεσου κινδύνου. Σε ασθενείς που έχουν επιβιώσει από καρδιακή ανακοπή ή εμμένουσα κοιλιακή ταχυκαρδία, ο ICD δευτερογενούς πρόληψης συστήνεται ανεπιφύλακτα.

Το 24ωρο ή 48ωρο Holter ρυθμού συστήνεται κατά την αρχική εκτίμηση και ανά 1 έως 2 έτη. Ανιχνεύει επεισόδια NSVT (τρεις ή περισσότεροι διαδοχικοί κοιλιακοί παλμοί με συχνότητα 120 bpm ή μεγαλύτερη) και σιωπηλή κολπική μαρμαρυγή, η οποία στην HCM επιβάλλει αντιπηκτική αγωγή ανεξάρτητα από το σκορ CHA2DS2-VASc. Εξίσου σημαντική είναι η λεπτομερής λήψη οικογενειακού ιστορικού για αιφνίδιους θανάτους, ιδίως σε συγγενείς κάτω των 40 ετών. Η εκτίμηση του κινδύνου επαναλαμβάνεται ανά 1 έως 2 έτη ή όποτε αλλάζει η κλινική εικόνα.

Η HCM είναι μία από τις κύριες αιτίες αιφνίδιου θανάτου σε νέους αθλητές. Ο συστηματικός προαθλητικός έλεγχος με ηλεκτροκαρδιογράφημα, όπως εφαρμόζεται στο ιταλικό πρότυπο, συνδέθηκε με σημαντική μείωση της θνησιμότητας στους αθλητές (Corrado και συν., JAMA 2006). Παθολογικά ευρήματα στο ΗΚΓ ενός αθλητή, όπως η βαθιά αναστροφή των Τ στις πλάγιες απαγωγές, δεν πρέπει ποτέ να αποδίδονται αβασάνιστα στην «αθλητική καρδιά» χωρίς περαιτέρω απεικονιστικό έλεγχο.

Σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές και οικογενειακός έλεγχος στο ιατρείο μας

Σε όλους τους ασθενείς με απόφραξη πρέπει να αποφεύγονται η αφυδάτωση, τα αγγειοδιασταλτικά (νιτρώδη, αναστολείς PDE5) και η διγοξίνη, ενώ τα διουρητικά χορηγούνται με προσοχή. Θεραπεία πρώτης γραμμής για τα συμπτώματα της απόφραξης είναι οι μη αγγειοδιασταλτικοί β-αποκλειστές, τιτλοποιημένοι στη μέγιστη ανεκτή δόση. Όταν αντενδείκνυνται ή δεν είναι ανεκτοί, χορηγείται βεραπαμίλη ή διλτιαζέμη, ενώ η δισοπυραμίδη μπορεί να προστεθεί σε επιμένοντα συμπτώματα.

Η μεγαλύτερη πρόοδος της τελευταίας δεκαετίας είναι οι αναστολείς της καρδιακής μυοσίνης. Η μαβακαμτένη (mavacamten) αναστέλλει εκλεκτικά και αναστρέψιμα την ATPάση της καρδιακής μυοσίνης, μειώνοντας τις γέφυρες ακτίνης και μυοσίνης και διορθώνοντας έτσι την υπερσυσταλτικότητα στην πηγή της. Στη μελέτη EXPLORER-HCM (Lancet 2020, 251 ασθενείς) το 37% των ασθενών που έλαβαν μαβακαμτένη πέτυχε το πρωτεύον σύνθετο καταληκτικό σημείο έναντι 17% με εικονικό φάρμακο, με μείωση της κλίσης πίεσης μετά την άσκηση κατά 47 mmHg έναντι 10 mmHg. Στη μελέτη VALOR-HCM, σε ασθενείς που ήταν υποψήφιοι για επεμβατική μείωση του διαφράγματος, μόνο το 17,9% παρέμενε υποψήφιο μετά από 16 εβδομάδες έναντι 76,8% στην ομάδα εικονικού φαρμάκου. Οι οδηγίες ESC 2023 κατατάσσουν τη μαβακαμτένη ως θεραπεία δεύτερης γραμμής σε συνδυασμό με β-αποκλειστή ή αποκλειστή διαύλων ασβεστίου, ή ως μονοθεραπεία όταν αυτοί δεν είναι ανεκτοί. Η χορήγησή της απαιτεί τακτικό υπερηχογραφικό έλεγχο του κλάσματος εξώθησης, έλεγχο φαρμακευτικών αλληλεπιδράσεων μέσω του CYP2C19 και του CYP3A4 και αποτελεσματική αντισύλληψη. Ο νεότερος αναστολέας aficamten έδειξε επίσης σημαντικό όφελος στη μελέτη SEQUOIA-HCM (NEJM 2024). Στη μη αποφρακτική μορφή, οι αναστολείς μυοσίνης δεν έχουν μέχρι σήμερα αποδείξει αντίστοιχο κλινικό όφελος.

Σε ασθενείς με κλίση πίεσης 50 mmHg ή μεγαλύτερη και συμπτώματα λειτουργικής τάξης NYHA III έως IV ή συγκοπή κόπωσης παρά τη βέλτιστη φαρμακευτική αγωγή, ενδείκνυται επεμβατική μείωση του διαφράγματος. Η χειρουργική μυεκτομή κατά Morrow αποτελεί τη μέθοδο αναφοράς, με περιεγχειρητική θνητότητα κάτω του 1% σε έμπειρα κέντρα, και επιτρέπει ταυτόχρονη διόρθωση ανωμαλιών της μιτροειδούς. Η αλκοολική κατάλυση του διαφράγματος αποτελεί διαδερμική εναλλακτική σε επιλεγμένους ασθενείς, κυρίως μεγαλύτερης ηλικίας ή με συννοσηρότητες, με κύριο κίνδυνο την ανάγκη μόνιμου βηματοδότη.

Η HCM είναι νόσος της οικογένειας και όχι μόνο του ασθενούς. Όταν ανευρεθεί παθογόνος μετάλλαξη, προσφέρεται καταρρακτοειδής γενετικός έλεγχος στους συγγενείς πρώτου βαθμού: όσοι είναι αρνητικοί για τη μετάλλαξη δεν χρειάζονται περαιτέρω παρακολούθηση, ενώ οι φορείς χωρίς φαινότυπο παρακολουθούνται περιοδικά με ΗΚΓ και Triplex. Όταν δεν ανευρίσκεται μετάλλαξη, όλοι οι συγγενείς πρώτου βαθμού χρειάζονται τακτικό κλινικό και απεικονιστικό έλεγχο.

Στο Καρδιολογικό Ιατρείο Dr. Χρήστου Σαραβάνη η παρακολούθηση ασθενών με υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια περιλαμβάνει πλήρη κλινική εκτίμηση, ηλεκτροκαρδιογράφημα, Triplex καρδιάς ηρεμίας με χειρισμούς πρόκλησης, Holter ρυθμού, υπολογισμό του κινδύνου HCM Risk-SCD και συντονισμό του γενετικού και απεικονιστικού ελέγχου, καθώς και τον έλεγχο των συγγενών σας.

Για να προγραμματίσετε το ραντεβού σας, μπορείτε να επικοινωνήσετε στο 2107776486. Θα βρείτε το ιατρείο μας στον παρακάτω χάρτη: https://maps.app.goo.gl/Msw74C9vD5Q9iS4V8.

Συχνές Ερωτήσεις

Πώς ξεχωρίζει η υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια από την υπερτροφία λόγω αρτηριακής υπέρτασης ή εντατικού αθλητισμού;

Η υπερτασική υπερτροφία είναι συνήθως συμμετρική, σπάνια ξεπερνά τα 15 mm και συνοδεύεται από ιστορικό αυξημένης πίεσης. Στην αθλητική καρδιά το πάχος σπάνια ξεπερνά τα 12 έως 13 mm, η κοιλότητα της αριστερής κοιλίας είναι διευρυμένη, η διαστολική λειτουργία φυσιολογική και η υπερτροφία υποχωρεί μετά από διακοπή της προπόνησης. Αντίθετα, η HCM χαρακτηρίζεται από ασύμμετρη υπερτροφία, μικρή κοιλότητα, διαστολική δυσλειτουργία, πιθανή παρουσία LGE στη μαγνητική και συχνά θετικό οικογενειακό ιστορικό ή γενετικό έλεγχο. Στη «γκρίζα ζώνη» των 13 έως 15 mm απαιτείται συνδυαστική εκτίμηση με Triplex, CMR, δοκιμασία κόπωσης και, όταν χρειάζεται, γενετική ανάλυση.

Ποιοι συγγενείς ενός ασθενούς με HCM πρέπει να ελέγχονται και κάθε πότε;

Έλεγχο χρειάζονται όλοι οι συγγενείς πρώτου βαθμού (γονείς, αδέλφια, παιδιά). Αν στον ασθενή έχει ανευρεθεί παθογόνος μετάλλαξη, προηγείται ο γενετικός έλεγχος: οι αρνητικοί συγγενείς απαλλάσσονται από την παρακολούθηση, ενώ οι φορείς ελέγχονται περιοδικά με ΗΚΓ και Triplex καρδιάς. Αν δεν υπάρχει γνωστή μετάλλαξη, ο κλινικός έλεγχος επαναλαμβάνεται συνήθως ανά 1 έως 3 έτη σε παιδιά και εφήβους και ανά 3 έως 5 έτη σε ενήλικες, καθώς ο φαινότυπος μπορεί να εκδηλωθεί σε οποιαδήποτε ηλικία.

Επιτρέπεται η σωματική άσκηση σε άτομα με διάγνωση υπερτροφικής μυοκαρδιοπάθειας;

Ναι, και μάλιστα ενθαρρύνεται. Οι οδηγίες ESC συστήνουν τακτική άσκηση χαμηλής έως μέτριας έντασης σε όλους σχεδόν τους ασθενείς, καθώς βελτιώνει τη λειτουργική ικανότητα χωρίς να αυξάνει τον αρρυθμιολογικό κίνδυνο. Η άσκηση υψηλής έντασης και ο αγωνιστικός αθλητισμός μπορούν να εξεταστούν σε επιλεγμένους ασθενείς χαμηλού κινδύνου, χωρίς συμπτώματα, σημαντική απόφραξη ή αρρυθμίες, πάντα μετά από εξατομικευμένη εκτίμηση και κοινή απόφαση με τον καρδιολόγο. Σημαντικό είναι να αποφεύγονται η αφυδάτωση και η απότομη διακοπή της έντονης προσπάθειας, ειδικά σε αποφρακτική μορφή.

Next
Next

Ανεπάρκεια Μιτροειδούς και Πρόπτωση (MVP): Διάγνωση, παρακολούθηση και θεραπεία